15ê Gulanê roja Cejna Zimanê Kurdî ye. Ji ber ku zimanzan û nivîskarê kurd Celadet Alî Bedirxan di 15ê Gulana  sala 1932an de dest bi derxistina kovara Hawarê kiribû, ev roj di nav me kurdan de Roja Zimanê Kurdî hatiye pejirandin û her sal tê pîrozkirin.  Ne bi tenê rojek ev cejn li Bakur û metropolên Tirkiyê û heta li Ewropa hefteyeke bi panel, semîner, civîn û şahiyan tê pîrozkirin. TZP û Kurdî Der organîze dikin.

Ez jî di roja 12ê Gulanê de li Amedê taxa Huzûrê û di 13ê Gulanê de jî li bajarê Dîlokê (Entebê)  wekî panelîst beşdarê vê cejna zimanê kurdî bûm.  Li ya Amedê ez bi tenê bûm û piraniya beşdaran jin û keçên taxê bûn. Mijara me “Çima em li mala xwe bi zarokên xwe re bi tirkî diaxivin” bû.

Bi dîtin û baweriya min di nav panel û semînerên ku ez wekî panelîst heta niha beşdar bûme de ya herî sade, xwezayî û gelêrî bû.  Ji ber ku piraniya beşdaran dayik bûn û gelek ji wan axivîn ku çima bi zarokên xwe re bi tirkî dipeyivin. Jin hem xwediyê malê û hem jî xwediyê dozê bû. Di heman demê de ew hedefa rexeneyan bûn.

Bi qasî ku min ji axaftin û gotinên jinên beşdar deranî û têgehiştim, di warê axaftina tirkî de rola sereke bandora civakê ye ku li wan dike. Yanî bi zimanê ewropî rola “grupptryck” û  bi tirkî jî  ”grup baskısı” dıbêjin, e.  Der û cîran, xelkê taxê, pazar û dibistan li ser wan tesîr dikin ku bi tirkî bipeyivin. Kontrola van der û doran li ser xwe hîs dikin û naxwazin ji wan biçûktir bin. Dema bi zarokên xwe re bi kurdî bipeyivin biçûk tên dîtin û xwe biçûk dibînin.

Yanî problen derûnî (spîkolojîk) e.

Panela roja 13ê mehê me li bajarê Dîlokê pêk anî.  Ez û nivîskar û sîyasetmedarê kurd birêz Osman Özçelik wekî panelîst beşdar bûn. Panel li der, li parkeke mezin û ciwan pêk hat.

Ji bo min gelek balkêş bû ku li bajarekî wekî Dîlokê panel çêdibe ku asîmîlasyon li wir gelek zêde ye. Ne ji niha ve, ji berê ve herêma ku zêde zêde hatiye tirk kirin yek jê jî Dîlok e. Dîlok, Bajarekî ku di navbera Kurdistan û Tirkiyê de sînor e. Bajarên li ser sînor ji 100 salan vir ve ne ku asîmîlasyonê li wir dest pê kiriye û dom dike.  Li panela me ji sedî zêdetir beşdar hebûn. Li vî bajarî  asîmîlekirî pêşkêşkirina paneleke bi kurdî  ji min re bû xem û meraqeke mezin.  Min di nav axaftina xwe de ji beşdaran pirsî  ”ka çend kes ji xelkê binecihê vî bajarî  niha di panelê de weke temaşevan hene?  Ji 100 salî ve heta niha malbatên ku li Dîlokê dijîn kes  li wir tune bû. Ji 50 salî jî tune bû.  Ji 30 salan  şûn ve 3 kes destê xwe hildan ku  malbata wan ji 30 salan ve ne li Dîlokê bi cih bûne. Yên mayî di van 20-25 salên dawî de ji herêmên cuda cudayên Kurdistanê hatine û li Dîlokê bi cih bûne.

Belê, hezar mixabin ku encama kadastrofa (felaketa) asîmîlasyonê ev e!

Amed Tîgrîs
Dîlok 14.05. 2012

A. Tîgrîs

Dema pêşdibistanê(0-6) ji bo şexsiyetgirtinê demeke taybetî ye. Zarok di vê demê de, bi rêya lîstikê pir bi lez û bez fêrî tiştan dibin. Ji bo wan her tişt lîstike. Di vê dema herî girîng de herî zêde, pêwîstiya zarokan bi mezinan heye. Mamoste û mezin divê bi wan re bibin heval û bilîzin, bipirsin, bersivên pirsan bidin. Lê di listikê de ne ku ew biryar bidin divê zarok bi xwe xwedî biryar bin.

Listik ji bo zarokan “karkirin” e. Ev karkirin a ji dil e, ne bi zora yekî din e. Bi vê rêyê lêdigerin, di nava lêgerînan de ne û cihanê keşif dikin. Ji bo keşifkirinê antreman dikin. Lîstik ji bo wan antreman e, rêya fêrbûna danûsendinê û rêya fêrbûna bi hev re kar kirinê ye. Zarok dibin xwedî helwest, hîmên taybetiyên mirovbûnê fêrdibin.

Di vê pêvejoyê de, divê armanca me ya bo perwerdekirina zarokan de dilxweşî, rûkenî û hezkirin bingeh bin. Mezin pêşî li fantazî, xewn û xiyalên wan vekin.

Em dizanin ku perwerdeya li malê bê plan û bê program e. Perwerdebûna bi plan û program li pêşdibistanê dest pê dike. Pirtûkên ”Dixebitim, Dilîzim û Fêr dibin”1-2 jî li gor programên pêşdibistanê hatine amade kirin.

Belê ji bo zarokên 0-6 salî lîstik bi xwe rêya perwerdebûnê ye. Ji bo wan pirtûk jî lîstik e. Zarok pirtûkan jî wek lîstokan bi kar tînin. Li wêneyên wê dinêrin, dixwazin wan fêm bikin, şirove bikin, navên wan fêr bibin û tê bigihin.

Armanca me bi rê û lîstikên cuda cuda pêşxistin û gihaştina jîrekiyên wan, gurkirina xiyal û fantasiyên wan in.

Wek tê zanîn ew bi vê rêyê hêdî hêdî derûdora xwe û civata ku tê de dijîn dinasin. Gav bi gav taybetîyên çanda xwe fêm dikin û fêr dibin.

Weha şexsîyetgirtineke têkûz tê avakirin. Şexsiyetgirtinek bi rêya zimanê xwe yê zikmakî bi çanda xwe digîhe. Hestên netewetî bûnê di ev demê de (0-6) gul vedikin. Asîmîlasyona herê giran di vê demê de ye. Ji ber vê yekê zimanê zikmakî divê di vê demê de bi pîlan û program baş bê bikaranîn. Qedexegerên zimanan giranîya programa xweya asîmîlekirinê êdî di vê demê de dixin jîyanê.

Li dij van planên rûreş û asîmîlekaran divê pedagog û azadîxwazên zimanan, li ser vê demê baş rawestin.  Ji ber van sedeman jî navaroka pirtûkan gorî van armancan hatiye amadekirin.

Ji bo pêştxistina jîrekiyên wan, me navaroka pirtûkê di bin sê babetên sereke de amade kirye. Di bin sê babetan de heft beş hatine plan kirin. Armanca her beşêk jî pêştxistina û famkirina jîrekî û têgînên wan e.

Xêz kişandin, têgîn û hejmar

Çewtiyan dibîne, fêrî rastiya tiştan dibe. Di vê warî de pêwîstiya wan bi mezinan heye. Divê mezin ji wan re rêya pirs, şirovekirin û bersivan vekin. Bersîvên xwe bi zimanek hêsa bidin.

Pêştxistina jîrekiyên wî/wê yên rastgirtin û bi karanîna pênûsê û gehaştina masûlkan armanc e.   Hin babetên pirtûkan ji vê armancê hatine amadekirin.

Çav û tilî bi hev re tên xebitandin. Xêzkirina wî/wê digehî merheleyek bilind. Êdî dikare ji hemû hêlan ve xêzên curbecur bikşîne. Tiştan binase. Divê mezin têgînên ku dizanin dubare bikin û yên ku nizanin jî fêrî wî/wê bike. Navê tiştên ku di wêneyan de ne fêr dibe bi şirovekirin, pirs û bersivan taybetiyên tiştan fêr dibin.

Zarok divê ferqên ku di navbera wêneyan de hene bibîne.

Binêre, bêje, fêrî pirskirinê bibe, bihejmêre, birengîne, rexne bike.

Di dema dibistanê de ji bo ku bi serketîbin divê ev têgînan di pêşdibistanê de fêr bibin. Ev têgîn bingehê jiyanekî serketiye.

Bi hêviyên serketinê!

B.Welatevîn

b_welatevin@hotmail.com

Ev cara pêşî ye ku li Bakur bi zimanê dayikê pêşdibistaneke biçûk tê vekirin. Şaredariya Amedê ya Bajarê Mezin li navenda Amedê ji bo zarokên personel ên xwe pêşdibistaniyeke duzimanî vedike. Dê zarokên 3-6 salî li vê pêşdibistanê li gel zimanê tirkî bi kurdî perwerde bibin.

Di heman demê de heta niha ji ber ku pêşdibistaniya bi kurdî tunebûye, planeka wê ya hîndekarî û perwerdeyiyê jî nebûye. Ji bo amadekirina planeke pêşdibistanî, Kurdî-Der û TZPê ji çend mamosteyan komîteyeke avakir û komîteyê planên pêşdibistanî yên swêdî, tirkî û almanî di çav de derbas kirin û ji hemûyan sûd û kelk girtin. Plan bi giştî li gorî nirx û normên pêşdibistanên navnetewî hatiye amedekirin. Lêbelê plana pêşdibistaniyên swêdî ji aliyê komîteyê ve plana herî hêsa, sade û pedagojîk hat dîtin û pejrandin. Ji ber vê yekê ev plan li berçav hat girtin û taybetiyên dîrokî, çandî, ziman û normên kurdî lê hat zêde û barkirin.

Armanc û bergeh

• Di nav rewşeke aremî û azadî de parastin û xurtkirina nasnameyê
• Pêşxistin û xurtkirina kesayetiyê
• Hezkirin û parastina çanda xwe
• Ji çandên din re rêzgirtin
• Motîvekirin û pêşxistina meraq, telesî (cerbandin) û daxwazan
•  Bi aikariya lîstikan pêşxistina huner û jêhatiniyan (beceriyan)
• Hînî xebata kolektîv bûn
• Têgehiştina pirsgrêk û çaresriyanên wan
• Hînbûn û têgehiştina rê û rêbazan
• Têgehîştina prensîbên demokrasî û xweşbîniyê
• Têgehîştina hemû mirov ji aliyê zayendî (keç û law), fizîkî, zeka û hunerê ve ku ne yek in. Her yek xwediyê taybetmendiyek e, divê mirov ji hev re alîkar û rêzdar be
• Jêhatiniya motorîk û koordînasyona xwe xurt û bi pêş bixe, girîngiya laş û saxlemiya xwe fêm bike
• Gotin û termên nû fêr bibe
• Fêm bike, hînî guhdarîkirinê bibe, perspektîv û dîtina hevalên xwe bizanibe
• Ji xwezayê hez bike û biparêze
• Hînê axaftinê bibe, genciniya (xezîneya) peyvên xwe dewlementir bike, wêne, tişt û bûyerên ku dîtiye, şirove bike
• Bipirse, bersivên pirsan bide, argumentan pêşkêş bike û bi hevalên xwe re gengeşe bike
• Ji bo zimanê nivîsê bibe xwedî întrese, sembol û tîpan nas bike bala xwe bide ser pêwendî û funksiyonên wan
• Întrese wî/wê ya ji bo wêne, pexşan, helbest çêbibe û di derheqê wan de bikarine bipeyive
• Di warê hunerî û jêhatiniyên weke hizir, lîstik, jîmnastîk, muzîk, govend, drama de bi pêş bikeve
• Têgehên weke rewş, cih, alî, hejmar, giranî, pîvan, dem, guhertin, zirav, dirêj, mezin, biçûk bi têbigihe û hîn bibe
• Zanîn û jêhatiniyên matematîkî bi pêşbikevin, hesap bike, bihejmêre, bicerbîne, bide berhevdu û çareser bike.
• Riya lêgerin û lêkolînê têbigêje û hîn bibe
• Xwezayê fêm bike, bizanibe ku mirov, xweza û civak çawa bandorê li hev dikin.
• Prosedura hêsan a kîmyawî, fizîkî û fenomenên xwezayê li gorî temen û asta xwe fêm bike
• Di jiyana rojane de girîngiya teknîkê fêm bike ku roleke çawa dilîze.
• Di warê huner û jêhatiniyan de çêker û afranêr be, materyal û alavên pêwîst bi kar bîne

Plana salane

Armanc û bergehên (perspektîvên) planê di heman demê de ji bo mamoste, personelên pêşdibistanê rêhber,  rê û rêbaz û normên netewî û navnetewî ne. Pêwîst e ku hemû prosedûra perwerde, hîndekarî, xebat û çalakiyan di nav vê çarçoweyê de bin.

Plan salane ye, lê tema li mehan hatine dabeşkirin. Naveroka wê li gorî temen, jiyan û cîhana zarokan hatiye amadekirin. Her tim li gorî bûyerên jîndar û rojane dikare tema, wane û rojev bêne guhertin. Piştî xebat û tecrûbeyên her salî mamoste dikarin daxwaz û pêşniyaziyên dêbav û zarokan jî bigirin û temayan biguherin, li wan kêm û zêde, nû û dewlementir bikin.

Mamoste li gorî temenê zarokan dikarin zarokan bikin du kom. Yên 3-4 salî komek û yên 5-6 salî jî komek. Tema, mijar û waneyan li gorî asta van koman bi kar bînin.

Çeçenistan:

Amed: Li Kurdistanê bajarek e. Qada axa Amedê 15.300 km2 û nifûsa wê 1.300.000 e. Kurdî qedexe ye, statuya siyasî tune.

Weke hûn dibînin Amed bi mezinayiya ax û nifûsa xwe bi qasî Çeçenistanê mezin e. Li bakurê Kurdistanê ji derî bajarê Amedê 21 bajrarên kurdan ên din jî hene. Lê hezar mixabin tu mafeke kurdan ê demokratîk û netewî tune.

A. Tîgrîs

Di navbera 27-28ê meha nîsanê de karwanê zanîngehan hatin Amedê û du roj li salonên avahiyên şaredariya Mezin a Amedê  çalakiyên panelan domandin. Panelên li Amedê li ser ziman û çanda kurdî bûn. Du beş bûn: beşa yekem siyaseta ziman û beşa duyem jî ziman û çand a kurdî bûn. Panelên ku do (28.04.2012) li Amedê pêk hatin ya herî balkêş a li ser ziman û çanda kurdî û mînakên  li cîhanê bû. Nesrîn Uçarlar (li Fransa, Çîn û Spanya pirzimanî), Samî Tan (Li Tirkiyê karanîna zimanê dayikê), Netice Altun (Li Ewropa polîtîka pirzimanî) û Amed Tîgrîs (Li cîhanê karanîna modelên zimanê zikmakî) panelîstên vê panelê bûn. Moderatoriya vê beşî Abdulhakim Daş kir.

Ji bo mijarên panelê beşdarî û balkêşiyeke mezin hebû. Salona herî mezin tije bû û piraniya guhdar û temaşevanan xwendekarên zanîngehên curbe cur bûn. Piraniya xwendekaran kurd bûn û hema nîve nîv bi kurdî dizanibûn. Çend kes ji zanîngeha Duhokê jî hatibûn. Ji derî xwendekarên zanîngehan gelek siyasetmedar, nivîskar, sendiqevan, endem û berpirsên dem û dezgehên sivîl jî beşdar bûn. Axaftin bi sînevizyon û slaytan hatin pêşkêşkirin. Panelîstan di beşê yekem de bi tirkî û di beşê duyem de jî bi kurdî û tirkî axivîn. Di beşê pirs û bersivan de hewayê panelê xweş û germtir bû

Dê xwendekarên zanîngehan û mamosteyên xwe piştî Amedê herin Batman, wan û Colemêrgê û bi heman metodî zîncîra panelên xwe bidomînin.

Ev cara yekem e ku çalakiyeke weha girîng ji aliyê zanîngehan ve tê organîzekirin û pêkanîn. Ev jî dilşadiyeke mezin e ku pirsa ziman û perwerdeya bi zimanê kurdî weha girîngî û pêwîstiya xwe diyar dike, di qada zanîngehan de tê gengeşe kirin û dibe mijara panel û semîneran.

Gelo modela Endonezyayê çi ye û çawa ye? Çima van kesên ku dijmintiya kurdan dikin niha vê modela Endonezyayê ji bo kurdan nimûne didin û dibînin. Xêrnexwaz çima weha xêra kurdan dixwazin û modela Endonezyayê pêşnîyaz dikin?  Ka em li modela Endonezyayê binêrin ev çi hîkmet û nûveya (îcada) AKP ye?

Endonezya li bakurê rojhilatê Asyayê li Okyanusê ye ku ji 17.500 giravan pêk tê. Hewsiyên (cîranên) Endonezyayê ev in: Malayziya, Tîmûra Rojhilat, Papûsa Gîneya Nû, Sîngapûr, Fîlîpîn û Awistralyay. Şêweyê birêvebiriya Endonezyayê sîstema komerî ye û navê wê yê fermî Komara Endonezyayê ye. Niha 230 mîlyon nifûsa Endonezyayê heye û piraniya xelkê Endonezyayê misilman e. Endonezya li cîhanê dewleta misilman a herî mezin e. Tê gotin ku bi riya bazirganî û tarîqatên kurdan misilmanî çûye heta Endonezyayê. Paytextê wê Cakarta ye û Cakarta li girava Cava ye. Endonezya koloniya Hollandayê bû û di sala 1946-1949an de bûye dewleteke serbixwe. Gelek salan ji aliyê Siltanên Endonezyayê ve hatiye birêvebirin.

Endonezya dewleteke yekpare (uniter) e. Erka polîtîk di destê Cavayiyan de kom bûye.

Sîstema serokwezîrtî tune, bi tenê sîstema serokomarî heye. Hemû erkên polîtîk ên serokkomar û serokwezîr di destê serokkamar de ne. Welat li ser 33 eyaletan hatiye parvekirin. Her eyaletek jî li gelek herêmên biçûk hatiye beş kirin. Hemû herêm bi waliyan ve girêdane û wali jî bi navenda dewletê ve girêdayî ne. Sîstem weha li ser herêmên biçûk hatiye avakirin ku kes nikare xwe bilivîne û behsa demokrasiyê bike. Girav, bajar, bajarok, herêm û heta gund rasterast yek bi yek bi Cakartayê ve girêdayî ne. Girav an bajarek ji aliyê birêvebiriya polîlîk û cografî ve perçe perçe kirine. Weha dabeş kirine ku gelên binecîh bêhêz bûne û nikarin mafên xwe yên yekîtiya netewî û demokratîk bixwazin û biparêzin. Dema li gundekî biçûk jî problemeke derbikeve holê, divê paytaxt Cakarta biryara wê bide.

Li Endonezyayê  gelek kêmnetewe û komên etnîkî hene. Hinek ji wan ev in: Awistrî, açî, yogyayî, papûyî, batakî, alasî, karabûsî, gojûyî, arab, çînî, hîndî…

Di nav vê sîstema Endonezyayê de ji bo du gelên binecîh mafê xweseriyê dane. Yek ji wan gelê Aceh û yê din jî Yagya ye ku li Yagakartayê dijîn.

Aceh

Aceh li bakurê girava Sumatrasê ye. Aceh ji wan pênc bajaran yek e. Girava Sumatrase li ser pênc bajar û 18 herên biçûk hatiye parve kirin. Navê paytextê acehê Acehe Band e. Nifûsa Aceh 4.5 mîlyon e. Li Girava Sumatrasê duzimanî tê axaftin: Acehî û endonezî. Acehî misilmam in.

Di sala 1976an de ji bo serxwebûna Acehê şerê gerîlayî (GAM) destpêkir. Di sala 2004an de Tsunamî li giravê çêbû û acehê zerareke mezin dît. Di sala 2005an de di navbera dewleta Endenozya û hêzên gerîlayên Acehê GAM de li paytextê Norvejê li Osloyê hevdîtin û peyman hatin li darxisin û di dawiya vê peymanê Endenozyayê statuya xweseriya Acehê pejirand. Ji ber kareseta Tsunamî hîn hîn jî ev meymana Osloyê bi tevî bi cih nehatiye.

Yogyakarta

Xweseriya duyem jî Yogyakarta ye. Yagkarta bi xwe bajarek e. Nifûsa wê 512.00 e. Ev bajar li ser 14 herên biçûk hatiye parvekirin. Bajareke çandî û turîstîk e. Mafeke gelek teng a ku ne xwediyê statuyeke ne polîtîk, lê çandî dane xelkê herêmê. Her tişt bi dewleta navendî ve girêdayî ye.

Piştî van agahdariyên li ser “modela Endonezyayê” mirov dibîne ku mebest û armanca van xêrnexwazên derdora APK, aqilmend û şêwirmrndên wan çi ne. Perçekirina axa kurdistanê û gelê kurdên li Bakur e. Dixwazin weke Acehê, Yogyakarta û yên din di rojên pêş me de her bajar û barokeke kurdan ji aliyê siyasî û cografî ve perçe perçe bikin. Yanî doza kurdan bi sîstemeke wekî Endenozyayê ku dişibe sîsema şaredariyan ji bo kurdan têr û heta zêde dibînin. Ev kemîn û dafikên xapandinê ne. Ma kurd ji niha û pê ve tên xapandin û carek din jî dikevin kemîn û dafikên Jon-Turkan ên xapînok?

Amed Tîgrîs

Yên ku beşdarî anketê bûne ji %60 mêr û ji %40 jî jin in.  Ew kesên ku beşdarî anketê bûne ji %33 hatina wan di navbera 0-350 û ji %3 jî 200 lîrayê tirk de ne. Ji %30ê beşdaran  lîse, ji %24 dibistana sertayî û ji %15 jî dibistana navîn qedandine. Temenê (emrê) beşdaran ji %22.3ên di anvbera 20 û 24 salan de ne. Yên din bi temen in.

Bersiva pirsa yekem, “tu dixwazî doza kurd li Tirkiyê bibin referandûmê?

” Ji %87 gotine “belê, bila here referandûmê.” Ji %2 bersiva vê pirsê nedane.

“Heger referandûm bibe dê tu kîjan statuya siyasî ji bo kurdan bixwazî?”

Ji %49,2 xweseriya demokratîk, ji %19,2 serxwebûn, ji %5,4 federasyon û ji %7,1 bila erka şaredariyan zêde bikin, bersiv dane.

Bersiva pirsa “li Tirkiye bila zimanê kurdî bibe zimanê fermî?”

Ji %83 “belê” gotine  û ji %8 jî bêdeng mane.

“Gelo operasyon bandoreke çawa li pirsa kurdî dike?”

Ji%43,4 negatîv, 24,2 gelek negatîv, ji%6,4 bandor lê nake û ji%2,7 jî bandoreke baş lê dike gotine.

Bersiva pirsa “pêkhatina konferansa kongreya netewî ji bo we girîng e?”

Ji%79 gotine “belê girîng e.”

Konferansa Ziman a Neteweyî ku amadekarên wê û çapemeniya kurd ji bo çareserkirina problemên zimanê kurdî roleke mezin lê barkiribûn, bi dawî bû. Nûçe an nûçe-nirxandinên di her sê rojên konferansê û piştî konferansê hatin weşandin de hema hema bi yekdengî li ser xurtbûna beşdariyê, berfirehbûna mijaran û wekî ku amadekarên konferansê jî dil kiribûn, li ser rola wê ya dîrokî ya li ser pêşeroja zimanê kurdî hatin sekinandin. Tunebûna analîzeke objektîf li ser vê mijarê,  pêwîstiyek ji bo nivîseke bi vî rengî ku hewl dide nirxandinekê bike derxist holê.

Yekemîn rastiya ku divê mirov qebûl bike ew bû ku konferans ji aliyê naveroka xwe û beşdariya xwe ya rengîn a ji hemû parçeyan û herwiha ji welatên din, gelek xurt bû. Lewma çav li rê bû ku di van mijarên berfireh û girîng de beşdar lêkolînên xwe pêşkêş bikin û bi vê riyê jî mijarên xwe zelal bikin. Dîsa, lêkolînên nû tune be jî (a rast divê lêkolîn hebin û divê mirov bipirse ku dema beşdar ne xwedî hin gotinên nû bin ji bo çi beşdarê çalakiyeke wiha dibin) çav li rê bû ku di axaftina beşdaran de mijar bi rengekî enformatîv bihata pêşkêşkirin ku qet nebe meseleyên li ser dihatin sekinandin hinekî di serê mirovan de bi zelalî bihatana famkirin.

Dema bi riya liberçavgirtina van pîvanên ku me diyar kirin mijarên hatin pêşkêşkirin bên nirxandin, di cî de mirov dibîne ku çend kes ne tê de, bi giranî axaftinên hatin kirin ne li ser lêkolîn an encamên nû hatibûn sazkirin û ne jî naveroka axaftinan enformatîv bû. Ji ber vê rastiyê, gelek axaftin bêyî ku sernivîsên ji bo wan hatibûn tespîtkirin vekolin û wan zelal bikin, li dora mijarê (heta hin ji wan dûrî mijarê) çûn û hatin û dîsa, bêyî ku li konferansê tiştekî zêde bikin an di hişê beşdarên din de tesîrekê bihêlin, bi dawî bûn.

Beriya nirxandina mijarên hatine pêşkêşkirin divê bi taybetî li ser axaftina nûnerê TZP Kurdî ku di beşa Bixêrhatinî û Axaftinan’de hate kirin bê sekinandin. Çav li rê bû ku piştî axaftinên kurt (her çiqas yek ji wan helbest be jî) ên beşdarên başûr, roava û rohilat temsîl kirin, nûnerê tevgera navborî jî axaftineke kurt bike û paşê konferans dest bi xebata xwe bike. Mixabin axaftina nûner hemû libendemayina beşdaran vala derxist û bi dirêjahiya xwe (belkî ji ber ku ew xwediyê malê be mafeke wiha ji xwe re diyar kiribe) gihîşt rekora axaftina herî dirêj a bi vî rengî. Piştî ku beşdar şaşwaziya li hember vê surprîzê ji ser xwe avêtin, bê hemdê xwe li broşûra ku li hemû beşdaran hatibû belavkirin nêrîn û vê carê rastî surprîzeke din hatin. Axêverê li pêşberî wan, nivîsên vê broşûrê yên wekî di bin sernivîsên ‘Mirov û Ziman, ‘Bingeh û Cih û Warê Belavbûna Çand û Zimanê Aryen’, ‘Pêşnûmayek ji bo Kurtedîroka Zimanê Kurdî’, ‘Pişavtin’ û hetta ‘Pişavtina Bi Darê Zorê ya li Ser Jinê’ ji wan re yek bi yek dixwend! Tiştekî tenê mabû ku beşdar (hin ji wan êdî di broşûrên vekirî de axêver dişopandin) vê formata axaftina tekstan ku encax di dibistanên seretayî de di dersên ji bo pêşxistina xwendin û guhdarîkirinê de tên bikaranîn, wekî xwendekaran guhdarî bikirana.

Piştî çend gotinên pêwîst ji bo axaftina destpêkê, em vegerin pêşkêşkirina çend mijarên girîng ên konferansê ku wisa xuya dikir hêviyeke mezin ji wan dihatin kirin. Yek ji wan, Birêxistinkirina Pergaleke Ziman a Kurdistanî bû ku ji aliyê heman organîzatorê konferansê yê axaftina destpêkê kiribû hate pêşkêşkirin (bi rastî hate xwendin). Di dewsa vekirina nîqaşê li ser ‘tevgereke ziman a çawa’ û paşê jî pêşniyazkirina modeleke maqûl ku dikaribû bi liberçavgirtina tecrûbeyên têkoşîna ziman ên gelên din bihatana zelalkirin, tevgereke ziman a navendîparêz hate pêşniyazkirin. Li gorî vê modela antî-demokratîk ku cihêrengiya parçe û herêman li ber çav nagire û di dewsa pejirandina nêzîkbûna demokratîk a ‘yekitiya xebatên ziman di nava cihêrengiyên rêxistinî de’,  ji beşdaran hate xwestin ku ji bo avakirina rêxistineke hiyerarşîk ku ji deh salên ewilî yên sedsala 20’an maye, ciyê xwe bigirin. Pêşniyazkirina modelekê ku li ser bingeha navendekê li jor û şaxên li jêr ku bi hiyerarşiyekê girêdayî jor in, ez ne bawer im heta niha bûbe model ji tevgerên ziman ên li cîhanê re. Duyemîn tiştê divê bê gotin jî ev e ku modeleke wiha li hember paradîgmaya tevgera kurd a li ser bingeha civaka demokratîk hatiye avakirin nakokiyeke mezin pêk tîne û lewma jî divê ser vê mijarê neyê girtin û nîqaşên berfireh bên meşandin.

Yek ji rûniştinên ku roja ewilî ya konferansê li ser hate sekinandin û bêyî ku ti encam bi dest bikeve bi dawî bû, bê guman mijara ‘Di Pêkhatina Yekitiya Neteweyî de Rola Ziman’ bû. Bi rastî beşdar li bendê bûn ku nîqaşa zimanê stardart a ku êdî di navbera zimannas û nivîskarên başûr de gihîştiye asta pevçûnê li Amedê jî rû bide. Heman xirecir li vir jî pêk hat û rûniştana ewilî vegeriya destnîşankirina daxwaza zimanê standart (nav nehat gotin lê herkes dizanibû soranî tê pêşniyaz kirin) ji aliyê hin axêverên soranî û paşê jî bi pirs-bersivên beşdarên kurmancî ku cot-standardiyê pêşniyaz dikirin, vegeriya îhtiraza li hember vê nêzîkbûnêç Ne pêwîste mirov bîne ziman ku vê rûniştinê bêyî ku bigihîje konsensûsekê an qet nebe bigihîje hin encamên maqûl, bi dawî bû. Herwiha divê hin aliyên ku di axaftina moderatorê vê rûniştinê Osman Ozçelik’de derbas bû, neyê ji bîr kirin. Ozçelik bi armanca bersivdayina dîtinên Cîgirê Serokwezîrê Tirkiyeyê Bulent Arınç, encamên lêkolîna xwe ya di warê îmkanên kêm ên peyvnasiya zimanê tirkî de ku li ser ferhengeke tirkî kiribû, bi şêweyeke neteweperest anî ziman û paşê jî xwe negirt û got ku ‘tirkî zimanekî esperanto ye û li ser masê hatiye çêkirin’. Divê mirov bipirse ku di konferansa ji bo parastina zimanê kurdî de armanca biçûkxistina zimanê tirkî çi bû? Wekîlên kurd ku li Tirkiyeyê doza demokrasiyê ji hemû gelan re dikin, çawa dikarin ewqas bi hêsanî argûmanên neteweperest bi kar bînin?

Di rojên duyemîn û sêyemîn de hin mijarên ku divê mirov bi kurtahî li ser bisekine jî Pergala Perwerdeyê û Sazî û Akademiyên Ziman bûn. Di van her du rojan de, lêkolînekê ku bala gelek kesî kişand (di wateya hem alîgir û hem jî li dij de) bê guman gotara ku ji aliyê Şerîf Derînce hate pêşkêşkirin bû. Derînce, li ser bingeha modelên perwerdehiya bi zimanê dayikê yên li Herêma Xweser a Baskê û eyaleta Kanadayê Quebecê, pêşnûma-modelekê ji bo zarokên kurmanc ên dibistana seretayî pêşkêş kir. Ev pêşnûma-modela ku cara ewilî nîqaşa heterojeniya zarokên kurd, li gorî dilê dê û bavan modelên cihê û ji bilî zaravayan azadiya perwerdeyê ji bo devokan jî anî rojevê, wisa xuya dike ku wê hîn bê nîqaşkirin. Ji bo nirxandina vê modelê ku di navberê de çend beşdarên konferansê di sohbetan de bi hêrs li hember wê helwest girtin, divê çend tişt bên gotin. Bi ya min, hem ji aliyê mafên ziman ên malbatên kurd ve û hem jî aliyê bersivdayina normalkirina zimanê kurdî ve hin problemên modelê hebûn. Yekemîn, di vê modelê de beşek ji bo dê û bavên ku bixwazin zarokên wan di çend salên ewilî yên dibistanê de perwerdeyê tenê bi zimanê wan bê kirin, tuneye. Di hemû modelan de di sala yekemîn ê dibistanê de dersa tirkî dest pê dike. Duyemîn, ji ber vê yekî jî ji bo zêdekirina rêjeya kurdî-axêvan di nava civakê de bersiveke xurt nade. Ji ber ku model li ser pirzimanî hatiye avakirin, tercîha modelan ji malbatan re hatiye hîştin ku bi îhtimaleke mezin ji ber prestîj û kêrhatina tirkî ya di civakê de, piraniya malbatan wê jêr-modelên li ser tirkî an tirkî-kurdî hatine avakirin bipejirînin.

Mijara dawî ku em ê li ser çend gotinan bêjin rûniştina bi navê ‘Di Pêşvebirina Ziman de Rola Sazî û Akademiyan’ bû. Di vê rûniştinê de mijara Saziyên Akademîk û Zimanê Kurdî hate pêşkêş kirin û çav li rê bû ku naverok û forma xebatên sazî an akademiyên ziman bên zelalkirin. Ev jî nebe, mirov hêvî dikir ku beşdar çend gotin li ser ka ew akademiyeke çawa dixwaze an pêşniyazên wî yên ji bo rol û xebata Akademiya Ziman a Ehmedê Xanî ku kurtedemek berê hate damezrandin çi ye, bigotana. Mixabin di dewsê de hin agahiyên ensîklopedîk li ser nav û dîroka hin akademiyên ziman û hin xebatên ewilî yên li ser kurdî hatibûn kirin, hate dayîn. Dema ev rûniştin jî bi dawî, li ser rola saziyên navborî ya di parastin û geşkirina ziman de ti tişteke kêrhatî ku mirov bi bîr bîne di hiş de nema.

Di dawiyê de wekî encam, bi kurtahî li ser konferansê ev dikarin bên gotin:

-          Di mijara birêxistinkirina tevgereke ziman de bêyî ku tecrûbeyên cîhanê li ber çav bên girtin tevgerek hem ji aliyê modelê ve ne demokratîk, hem jî bi îddiaya xwe ya ‘neteweyî’ ne realîst e hate pêşniyaz kirin û bêyî ku bê niqaş kirin hate pejirandin;

-          Mijara rola ziman a di yekitiya neteweyî de rastî astengiya yek-standardî û cot-standardî hat û encamekê jê derneket;

-          Di problema pirelfabetiyê de her alî seriyekî kişand û konsensûsek li wir bimîne, di navbera dîtinan de nêzîkayiyek jî çênebû;

-          Di mijara pergala perwerdeyê de ji bilî ya Ş. Derînce ti kesî modeleke din pêşkêş nekir û  mijar ronî nebû;

-          Di mijara rola sazî û akademiyan de tiştekî kêrhatî nehat gotin û mirov dikare bêje rûniştina herî lawaz ê konferansê ev bû;

-          Di rûniştina ewil de bikaranîna argûmanên neteweperest li hemberê zimanekî din ji aliyê siyasetvanekî ve û xweşbûna dilê gelek beşdaran ji ber vê helwestê, ji bo paradîgmaya civaka demokratîk alarmekê ye;

Hin rastiyên Konferansa Ziman a Neteweyî ku bi beşdarî û naveroka wê ya xurt (hetta bi dîrokîbûna wê) danasîna wê dihat kirin û hem ji aliyê organîzatoran ve û hem jî di çapemeniya kurd de gelek rol lê hatibû barkirin, ev bûn. Me li vir hewld da ku ji aliyê hin mijar û nêzîkbûnan ve konferansê binirxînin û bigihîjin hin encamên giştî. Lewma me hewce nedît ku yek bi yek li ser mijar û axaftinan bisekinin û ji aliyê kêmasî û xurtbûna wan binirxînin. Pir zelal e ku encamên ku li vir me bi dest xistin nîşan didin ku di konferansê de wekî ku di çapemeniya kurd de cî digire, ji bo çareserkirina problemên zimanê kurdî nîqaşên xurt nehatine meşandin û encamên girîng derneketine holê. Bi vê beşdarî û bernameya berfireh çav li rê bû ku ji konferansê encamên xurt derketana. Lê rastiyeke din jî divê bê gotin ku organîzasyona konferansê karibûye hejmareke zêde lêkolîner, perwerdekar û akademîsyen û xebatkarên din ên ziman ji her aliyê cîhanê bîne cem hev û di warê xebatên ziman de di navbera wan de pirekê çêke.

Bi ya min, digel ku konferans di ser wê re derbas bûye jî, hem ji bo duh û hem jî ji bo îro pêwîstiya amadekirina siyaseteke ziman a demokratîk û avakirina tevgereke ziman a demokratîk du mijarên herî girîng ên têkoşîna ziman in. Encax dema ku ev her du mijar bên zelalkirin, wê riya têkoşîna ziman ronî bibe û hemû çalakî û bernameyên din ku ji bo ziman tên lidarxistin wê watedar û sûdewar bin.

Necat Ayaz                                                                                                                                                          13. 03. 2012

Di serdema me de, li welatên ku dewletên federe an yekpare (üniter) hatine damezrandin ji yekî bêtir netewe, gel û komên lê hene û dijîn cureyên statu û modelên birêvebirî, pêşxistin û geşkirina ziman, perwerde û jiyandina çanda wan qanûn û rêbazên netewî û navnetewî hene. Mafên van netewe, gel û komên netewî û demokratîk li gorî wan qanûn û rêbazan tên garantîkirin û parastin. Ji vê mafê re “mafê çarenûsî” tê gotin. Bi gotina erebî ya klasîk “qedera xwe tayinkirin” e.

Cureyên mafê çarenûsî
Prensîba “ mafê çarenûsî” di dema şerê Cîhanê yê Yekem de  hatiye bi lêv kirin. Ev prensîb ji bo azadbûna gelên kolonî mafeke netewî dihat dîtin. Lenîn li ser vê prensîbê gelek rawestaye û mafê çarenûsî di sîstema sosyalîzmê de kiriye xaleke sereke. Herweha serokê Amerîka Wilson jî  di 08.01 1918an de bi 14 xalan (madeyan) di vî warî de prensîbên xwe diyar kiriye û li dij sîstema kolonîzekirineke nû rawestaye. Di Şerê Cîhanê yê Duyem de jî Yekîtiya Neteweyan vê mafî weke mafeke dadmendiya navnetewî pejirandiye. Di 19 meha 12an a sala 1966an de Yekîtiya Neteweyan  pejirandiye ku mafê her neteweyî heye bi dilê xwe, bi awayekî azad bijî û ew bi xwe biryara çarenûsa xwe bide. Di prosedûreke dûr û dirêj de her ku diçe wate, ast û çarçoweya mafê çarenûsî tê guhertin. Heta niha van statuyên polîtîk û civakî hebûne û hene.

Dewlet: damezrandina dewleteke serbixwe ji bo her neteweyî mafê çarenûyê herî rawa û mafdar e. Di serdema me de, li cîhaê ji 200î bêtir dewletên navendî yên serbixwe ne. Mafê çarenûsiya van dewletan di statuya dewletbûnê de ne.

Federasyon: dewlet ne dewleteke navendî û yekpare ye, dewleteke hevpar e. Ji ber rewşên demografîk weke netewî, kêmnetewî, herêmî, dîrokî, civakî û cografî ji çend komar, eyalat, kanton, xweserî, otonomî pêk tê. Bi qanûn û qanûnên bingehîn û prensîbên navnetewî statuyeke van komar, eyalet, kanton an jî herêmên xweser hene. Ev statu li gorî karîn, hêz, rewş û merc û peymanên wê dewlet û prensîbên huqûq ên navnetewî tên ava kirin. Ji ber vê yekê jî li cîhanê cureyên cuda yên dewletên federe hene.

Li Rûsya Federe ya îro 21 komar, 50 oblast (eyalet), 6 kray, 9 otonomên dorgirtî, 1 otonomiyeke herêmî û 2 barajên federal hene. Swîsre dewleteke federe ye ku  ji 26 kantonan pêk tê.
Bruksel dewleteke federe ye û bi sîstema monarşî tê birêvebirin. Ji sê herêman (eyalet) pêk tê: 1.Herêma Walonya (ziman bi fransîye), 2.Flander  ye û 3. Bruksel. Her yek bi serê xwe ye û birêvebirî û perwerde di her herême de bi zimanê wan dibe. Herêma Brukselê taybetiya xwe heye. Li ser sê statuyan hatiye parve kirin û ziman herêmê bi fransî, walonî û almanî ne.

Mînaka her jîndar û berbiçav Îraq e. Îraq ji federasyona Ereb û Kurdistanê pêk tê. Ji aliyê birêvebiriya siyasî û civakî huqûqeke xwe heye. Herêmên federe xwe bi xwe birêve dibin. Ji bo kar û xebatên derve weke dewleta Îraqê tê naskirin û pejrandin. Li her herêmê parlamento heye û her parlamento ji herêma xwe berpirse. Li herêma Kurdistanê kurdî zimanê fermî ye û zimanê perwerdeyê bi kurdî ye. Di hemû dem û dezgehên, medya û di her qada jiyanê de kurdî tê bikaranîn. Li herêma Kurdistanê erebî zimanê duyemîn e. Li herêma Ereban jî erebî zimanê yekem e. Li bajarê Kerkûkê jî kurdî, erebî, tirkmenî û asûrî zimanên resmî ne.

Sîstemên federalî yên ku niha hene hemû ne wek hev in, her yek li gorî hêz û demokrasiya xwe sîstemeke ava kiriye. Wek nimûne Amerîka û Almanya bi sîstema federe tên birêvebirin, lê wek sîstema yekpare ji yek netewe hatiye avakirin. Bi tenê sîstem ne navendi ne, herêmî ne. Her herêm xwe birêve dibe. Sîstema Alman û Amerîka jî her yek ji hev cuda û taybetiyên xwe hene.

Konfederasyon: Konfederasyon ji çend dewletên serbixwe pêk tê. Bi kêmasî divê ji du dewletan pêk were. Girêdan û statuya konfederasyonan ji ya federasyonan sistir e. Yek nikare li ser ya din zêde bandor bike. Navendeke otorîter nîne. Her dem dikarin ji hev cuda bibin. Heta dikarin bi hev re şer jî bikin. Di dîroka sîyasî de jiyaneke konfederasyonan a dûr û dirêj tune. Bi tenê çend nimûne hene:
Di navbera salên 1776-1787an de, li Amerîka dewleta konfedere hebû û piştre ev statu nehat domandin û dewleta Amerîka derbasî sîstema eyaletan bû û sîstema eyaletan li Amerîka heta niha dom dike. Dewleta Swîsrê jî heta sala 1840î konfederasyon bû û ji wir bi şûn ve sîstema xwe veguhest sîstema federasyonî  ya ku niha ji 26 kantonan pêk tê. Herweha dewleta Almanyayê jî heta sala 1870î bi sîstema konfederasyonî dihat birêvebirin û piştre ew jî wekî Swîsre vegriya ser sîstema federalî.
Îro di warê sîstema konfederalî de raman û pêşniyazên birêz Abdullah Öclan hene. Ew dibêje ku “gengaz e ku li Rojhilata Navîn di nav dewletên wek Îran, Îraq, Suriye û Tirkiyê de sîstemeke konfederalîzm a demokratîk were avakirin û kurdî di nav vê konfederalîzmê de cihê xwe bigirin…”

 Otonomî an jî xweseriyên demokratîk
Ji statuyên sîyasî yek jî li dewletên yekpare statuyên otonomî û xweseriyan e. Herêmên otonom an xweser ji aliyên cografîk û demografîk ve kêm, teng û biçûk in. Mafê siyasî yên otonomî an jî xweseriyên (mirov dikare bêje otonom û xweserî heman tişt in.) netewî û demokratîk li gorî federasyonan kêm in û bi dewleta navendî ve girêdayî ne. An jî mirov dikare bêje giraniya karîn û vîna siyasî di destê dewleta navedî de ye û bi tixûb e. Piraniya herêmên xweser xwedî statuyeke siyasî ne. Parlamentoya xwe heye. Heta radeyeke dikarin ji bo herêma xwe qanûn çêbikin û bi rêve bibin. Hinek otonom hene ku xwedî hêzên xwe yên parastinê ne jî. Zimanên herêmên otonom fermî ye û di perwerde û hemû dem û dezgehan rojane tê bikaranîn. Qanûnên wan dikare ji aliyê parlamentoya navendî ve neyêne pejrandin. Kar û barên herêmên xweser dikare ji aliyê parlamentoya navendî ve were rawestandin. Li gorî polîtîka navendî her tim dikare were guhertin. Her dewlet li gor demokrasiya xwe statuyeke ji bo herêmên xweser  datîne.

Di warê herêmên xweser de nimûneya dewleta Spanyayê balkêş û ser bi êş e. Li Spanyê ji derî spaniyan gelên katalanî, baskî, aranî û galisiyayî jî hene. Spanya weke birêvebiriya herêmî li ser 17 herêmên xweser û du bajarên xweser hatiye parve kirin. Di nav van 17 herêman de 7 herêm xweser hene. Ev heft herêmên xweser ev in: Asturias, Balearic, Adalan, Cantabria, La Rioja, Madrîd, Mursia û Navara. Di heman demê de her herêma xweser bajarek e. Xwesriyên li Spanyayê du ji wan xwedî têkoşineke dîrokî ne. Bi gelemperî katalanî û baskî li herêmên xwe xwedî statuyeke sîyasî ne. Parlamentoyên wan hene. Û di heman demê de parlamenter hildibjêrin û dişênin parlamentoya Spanyayê ya li Madrîdê jî. Lêbelê hem katalanî û hem jî baskî ji statuya xwe ya heyî ne memnûn in. Ji ber ku her tişt di destê hukumeta navendiya Madridê de ye. Bi taybetî butçe û parastin di destê hukumeta Madrê de ye. Weke nimûne baskan li ser sê herêman parve kirine. Du herêman weke herêma baskan statuya otonomiyê daye û Navaraoyê nedane ser otonomiya baskan. Navaraoyê bi serê xwe kirine herêmeke otonom û li wir mafê baskan tune. Meseleya ETAyê jî ji xwe li ser vê herêma Navaraoyê ye. ETA dibêje heta Navarao nedin ser otonoma baskan û statuya otonomiyê baştir nekin em ê têkoşîna xwe bidomînin. Hukumeta Madrîdê naxwaze di satatuya heyî de ber bi başî û pêşketine ve guhertin çêbike. Dibêje heta ev ji serê we zêdtir e jî.

Di warê dewleta yekpare de Înglîstan jî nimûneyeke nû ye ku mirov dikarê lê binêre û kelk û wane (ders) jê bigire. Ji salên 1990î û şûn ve, bi têkoşîne gelên binecih yên îngîlîstanê û prensîbên Yekîtiya Ewropa dewleta Îngîlistanê mecbûr ma ku dev û dest ji polîtîka xwe ya înkar û asîmîlasyonê berde.  Îngîlîstan niha li herêmên Galler (Wales), Skoçya, Kornwal û Îrlandayê sîstema xweseriya demokratîk ava kir. Li van çar herêman parlamentoyên herêmî hene. Ji bo hînkirina ziman û çanda van gelan butçe amade dikin. Di her astî de perwerdeya zimanê dayikê dest pê kiriye. Ji bo parlamentoya Lomdrayê parlamenterên xwe hilbibjêrin û dişênin. Her ku diçe mafê xwe yên demokratîk û neteweyî berfireh dikin. Her xwesriyeke al û merşa xwe heye.

Perwerdeya bi zimanê dayikê
Îro li gelek welatên Ewropa û li welatên din ji bo zarokên binecih ên komên biçûk û zarokên penaberan mafê perwerdeya bi zimanê dayikê hene. Perwerdeyeke weha li gelek welatan û pirî caran ne xwedî statuyeke fermî ne. Ji ber ku zarokên penaber an karker ên ku ji welatê xwe ji bo kar çûne li wan welatan bi cih bûne ne gelê binecih ên wan welat in, koçber in. Ji der ve hatine. Yên binecih jî helîyane an helandine û ziman û çanda xwe ji bîr kirine. Hinek binecihên van welatan li nav du çiyan, gaz û gedugan bi qasî çend malbat mane. UNESCO ew girtine bin karantiyayê ku ziman û çanda wan wenda nebe. Hinek kes dizanin an texmîn ku perwerdeya zimanê dayikê dikeve nav van statuyên jorîn ku me behsa wan kir. Jiyan rastiyê nîşan dide ku ne wekî zanîn û texmîna wan e. Perwerdeya zimanê zikmakî tiştekî weha ye ku dikare li derî statuya zimanê fermî bimîne. Swêd di vî warî de mînakeke berbiçav e. Li Swêdê ji bo zarokên koçber û penaberan mafê perwerdeyê heye, lê hezar mixabin statuya wê tune. Li Swêdê hersal ji bo zarokên koçber  bi 150 zimanî bêtir perwerde tê dayîn. Ji ber ku dê û bavên wan koçber in, perwerdeya wan bêstatu ye. Lêbelê ji derî van zarokên koçberan fîniyên li Swêdê, Yîdîşên Almanî yên li Swêdê, Laponî û Romanî ku ji sed salan bêtir in li Swêdê dijîn zimanê wan li Swêdê xwedî statuyeke fermî ne. Mafên perwerde û hîndekariya van mînorîtetan ji yên zarokên koçberan zêdetir e. Li gorî qanûnên Swêdê niha hejmara arebaxêv li Swêdê her ku diçe zêde dibe. Ku heta sed salan ev erebaxêv weke komî ziman û çanda xwe biparêzin sed sal bi şûn ve dê zimanê erebî jî li Swêdê bikeve nav van zimanên fermiyê ku me li jor navê wan da.

Li Tirkiyê hema hema her roj di her warê jiyanê de kurd û çareserkirina pirsa kurdî di rojevê de ye. Dewlet û hukumet ji ber pirsa kurdî sews û gêj bûne, lê bi vê sewsî û gêjiya xwe dixwazin vê pirsa kurdî bi îdeolojî û siyaseta xwe ya Îttîhat-Terakî ku armanc û bingeha wê li ser înkar û îmhaya kurdan hatiye avakirin bidomînin. Êdî ew jî roj bi roj têdigêhîn ku bi vê îdeolojî û polîtîka xwe nikarin têkoşîna kurdan bidin rawestandin. Çi dikin? Li çareseriyên xapandinê digerin. Li ser navê lêkolînên zanistî wezîfe û paye didin hinek dem û dezgehên xwe. Ji bo çareseriya pirsa kurd formulên weke “duzimanî, zimanê hilbijartî û dibistanên prîvat didin pêş.” Li Bakur gelê kurd neteweyeke kevn ê binecih e. Ji hezar salan ve ye ku li ser axa xwe dijî. Kurd ji der ve nehatine ser axa Kurdistanê. Tirk û gelek kêmneteweyên din ji der ve weke koçber hatine Kurdistan û Anatoliyê bi cih bûne. Nifûsa kurdan li Bakur îro nêzîkî 30 mîlyonî ye. Daxwaz û mafên wî yê siyasî li gorî dîrok, cagrafya û nifûsa xwe ye. Ev ji pîvaneke mafê her neteweyî ye. Çima ev ast û pîvana mafan ji bo kurdan jî nebe?  Mafê çarenûsî ji bo kurdan jî mafeke rewa ye. Statuya mafê çarenûsî li gorî merc û rewşa îro divê ji federasyon an ji xweseriyê kêmtir nebe. Dewlet hewl dide ku ji bo rojên pêş bi tenê li lîse û zanîngehan xwendevanên ku bixwazin bikaribin derseke bi kurdî jî hilbibjêrin. Dixwazin bi vê yekê bêjin “me mafê perwerdeyê jî da kurdan û ji xwe bi kurdî axaftin û nivîsandin jî ne qedexe ye…” Li gorî dewlet û mistek kurdên dewletçî ev jî şoreşeke mezin e. Dê bêjin, “pêwîst e ku kurd ji vê bêtir tiştekî din jî nexwazin.”

Dewlet ji niha ve ji bo van mafên biçûk dixwaze çavên kurdan girê bide weke ku li TRT6 û zanîngeha Artûkluyê dike ji bo rojên pêş hin qadroyên xwe yên din jî amade bike. Dewlet encax dikare xwe bixapîne, êdî kurd nayên xapandin. Kurd heta ku statuyeke siyasî bi dest nexin têkoşîna xwe ya demokratîk a rewa û mafdar dê geş û xurt bikin. Ya herî girîng kurd pêwîst e ku statuyeke sîyasî bi dest bidin û ne dewlet û kurdên dewletçî, kurdên têkoşer ku esil xwediyê dozê ne, bi salan ked, xwîn, xwêdan û jiyana xwe di riya vê dozê de dane, ew bibin xwedî û birêvebirê statuya xwe.

Amed Tîgrîs
Jêrenot: Metna axaftinê ya konferansa 03.03.2012an li Amedê

Çavkaniyên nivîskî
İmmanuel Wallerstein, Avrupa Evrenselçiliği iktidarın retoriği, Aram Yayınları-2007

Zekine Türker, Bask Meselesi

Nejat Ayaz, Katalonya (Dîrok Ziman Otonomî), Weşanên Aram

Amed Tîgrîs, Anadili eğitimi ve birden fazla resmi dil, APEc Yayınları, Stockhol-2009

Serdar Kaya, Taraf Gazetesi, 8 Ocak 2012

Meral Çiçek, Bask Gerçeği, Özgür Gündem Gazetesî 19,20,21 ve 22 Ocak 2012

Hasan Cemal, Kürt sorununa yeni bakış Barışa emanet olsun, Everst, Alfa Yayınları-2011

Broşûra Eğitim-Senê

Disa, Perwerdehiya dînamîk a pirzimanî û pirzaravahî li ser bingehê zimanê zikmakî, Modelên ku dibe bên bikaranîn di perwerdehiya xwendekarên kurd de